Heyelan sebepleri nedir? Heyelan afeti nedir? Heyelan; toprak kayması, zemin kayması, yer göçmesi olarak da adlandırılan bir doğa olayıdır. Bu doğa olayı, eğimli yüzeylerde yer alan taş ve toprak gibi malzemelerin yerçekimi etkisiyle eğim doğrultusunda aşağıya doğru kaymasıdır.

Heyelanlar bazen aniden ve büyük hızla gerçekleşirken, bazen de uzun süre fark edilmeden yavaş ilerler. Yeryüzünde oldukça yaygın görülen bu kütle hareketi, aşınma süreçlerinde önemli rol oynar ve topoğrafyada derin izler bırakır. Dolayısıyla heyelanlar hem insan yaşamını etkileyen hem de doğal çevreyi şekillendiren jeolojik olaylardandır.

Heyelan Sebepleri Nelerdir?

Heyelanlar birçok sebepten dolayı meydana gelir. 2 adımda heyelan sebepleri şöyle sıralanabilir:

1 – İnsan Kaynaklı Faktörler

Heyelan nedir nasıl oluşur noktasında insan kaynaklı faktörlere de bakmak gerekiyor. İnsan kaynaklı faktörlerden dolayı doğal denge bozularak heyelan riski artabilir. Heyelan riskini artıran insan kaynaklı faktörler şunlardır;

• Ağaçların kesilmesi ve yeşil alanların tahrip edilmesi
• Tarımda yanlış uygulamaların yapılması
• Bilinçsiz inşaat faaliyetleri
• Toprak bütünlüğünün ihlal edilmesi
• Suların doğal akış yollarının değiştirilmesi
• Maden işletmeciliği

Heyelan nedenleri ve sonuçları içerisinde ağaçların kesilerek yeşil alanların azaltılması önemli yer tutar. Ağaç kökleri toprağı tutarak kaymasını önlerken, bu bitki örtüsünün yok edilmesi toprağın gevşemesine ve heyelan riskinin artmasına neden olur. Tarımda yanlış uygulamaların yapılması da heyelan sebepleri içerisindedir. Toprağın yanlış sürülmesi ve sulanması yapısını bozar. Bu sebeple toprağın yapısı bozularak daha kolay hareket etmeye başlar.

Bilinçsiz inşaat faaliyetleri de heyelana davetiye çıkarır. Bilinçsiz şekilde yapılan hem kazılar hem de ağır yapılar toprağın dengesini bozar. Böyle bir durumda zemin zayıflar ve kaymaya başlar. Heyelana yol açan insan kaynaklı faktörlerden biri de toprak bütünlüğü ihlalidir. Toprağın doğal yapısı çeşitli müdahaleler sonucunda tahrip olur. Toprağın doğal yapısının zarar görmesi sonucunda zemin dayanıklılığı azalır ve heyelan meydana gelir.

İnsan kaynaklı faktörlere suların doğal akış yollarının değiştirilmesi de eklenebilir. Suyun doğal akışı değiştirildiği zaman toprak aşırı suyla doygun hale gelerek heyelan riski maksimuma çıkar. İnsan kaynaklı heyelan sebepleri içerisinde maden işletmeciliği de yer alır. Toprak bütünlüğü, yer üstü ve yer altı kazılar sonucunda bozulur. Toprak bütünlüğünün bozulmasından kaynaklı olarak da heyelan oluşur.

2 – Heyelan Sebepleri: Doğal Faktörler

Heyelanlar yalnız insan kaynaklı faktörlerden meydana gelmez. Heyelana bazı doğal faktörlerde sebep olur. Heyelan önlemleri alınabilmesi için doğal faktörleri de bilmek gerekiyor. Heyelana neden olan doğal faktörler şunlardır:

1 – Volkanik Hareketler

Volkanik hareketler sonucunda yeryüzünde çok büyük değişimler yaşanır. Zemin yapısında bozulma meydana gelir. Aynı zamanda zeminin dengesi de bozulur. Zemin yapısının bozulması ve dengesizleşmesi heyelan sebepleri içerisindedir.

 2 –  Yeraltı Sularının Aşındırıcı Etkileri

Yeraltı suları zaman içerisinde hem kayaçları hem de toprağı aşındırır. Aşınmadan kaynaklı olarak zeminde zayıflamaya başlar. Zemin zayıflamasına bağlı olarak heyelan oluşma ihtimali de artar.

3 – Toprak Doygunluğu

Toprağın su ile aşırı doygun hale gelmesi sonucunda tutunma gücünü azaltırken ağırlığını artırır. Böyle bir durumda direkt toprak kaymasına yol açar. Özellikle uzun süreli yağışların ardından heyelan riski çok artar.

4 – Depremler

Depremler yer kabuğunu sarsıp toprağın dengesini bozar. Özellikle gevşek zemine sahip yerler kayar. Dolayısıyla depremin ardından heyelan riski çok yükselir.

5 – Heyelan Sebepleri: Toprak Erozyonu

Erozyondan dolayı toprağın üst katmanı taşınır. Toprağın üst katmanının taşınması, zemin dengesini hem bozar hem de zayıflatır. Toprağın zayıflaması, kaymasını kolaylaştırır.

6 – Yeraltı Su Seviyesinin Yükselmesi

Heyelan sebepleri içerisine yeraltı su seviyesinin yükselmesi de dahil edilebilir. Yeraltı sularının yükselmesi ile toprağın iç yapısında zayıflama meydana gelir. Zeminin kayganlığı artarken bir taraftan dayanıklılığı da azalır. Böyle bir durumda heyelan oluşumunu kolaylaştırmaktadır.

Heyelan Türleri Nelerdir?

Heyelan riski nedir konusu yanında türlerini de bilmek önemli. Heyelan, oluşum biçimi ve hareket şekline göre sınıflandırılıyor. Sınıflandırma yapılırken kayaçların ve toprağın nasıl hareket ettiğine bakılmaktadır. Heyelan türleri şöyle sıralanabilir:

1 – Yayılma (Lateral Spread) Heyelanı

Yayılma (lateral spread) heyelan türü, zeminin yatay yöne açılarak dağılması sonucunda meydana gelir. Yayılma heyelan türü, gevşek ve suya doygun zeminlerde daha çok görülür. Deprem vb. doğal afetlerde bu heyelan türünü tetikleyebilir. Geniş alanlara yayılma potansiyeli yüksek bir heyelan türüdür.

2 – Düşme (Fall) Heyelanı

Düşme (fall) heyelanı, kaya parçalarının dik yamaçlardan koparak serbestçe aşağıya düşmesidir. Düşme heyelanı, aniden gerçekleştiği için çok tehlikelidir. Genel olarak kayalık ve dağlık alanlarda çok meydana gelir.

3 – Kayma (Slide) Heyelanı

Kayma (slide) heyelanı, kaya kütlesi ve toprağın belirli yüzeyden bütün olarak aşağıya düşmesidir. Kayma heyelanında genellikle hareket tabaka boyunca gerçekleşmektedir. Eğimli arazilerde çok sık görülür.

4 – Heyelan Sebepleri: Devrilme (Topple) Heyelanı

Devrilme (topple) heyelanı, toprak ve kaya kütlesinin dengesini kaybederek öne devrilmesiyle meydana gelir. Devrilme heyelanının çok görüldüğü yerler, dik ve çatlaklı yamaçlardır.

5 – Akma (Flow) Heyelanı

Akma (flow) heyelanında toprak, su ile karışıp akışkan hale gelerek aşağıya akar. Bu durum, çamur akıntısı şeklindedir. Çok hızlı şekilde aşağıya akar. Genel olarak akma (flow) heyelanı, büyük alanlarda ve yoğun yağış sonrası gerçekleşir.

Heyelandan Korunma Yöntemleri

Heyelan sebepleri ile korunma yöntemlerini bilmekte hayati önem taşıyor. Heyelandan korunmak için şu yöntemler takip edilmeli;

• Geçirimli tabakaların içerisinde çok su olmamalı.
• İstinat duvarları örülerek akarsu yatakları kontrol altına alınmalı.
• Dik yamaçların yer aldığı alanlara bina inşa edilmemeli.
• Yamaçların dengesi bozulmamalı.
• Eğimli dik yamaçlar üzerine ağaç dikimi yapılmalı.
• Yamaçların normal yapısı bozulmadan drenaj kanaları açılmalı.
• Dik yamaçlara teraslar yapılarak eğim minimuma indirilmeli.
• Bina, yol vb. yapıların heyelan riski yüksek yerlere dik yamaçlara inşa edilmesi engellenmeli.

Heyelan zararları, birkaç yöntemle minimuma indirilebilir. Heyelan anında yapılması gerekenler şunlardır:

Heyelan Anında Yapılması Gerekenler
Kapalı Alanda	Heyelana bir bina içerisindeyken yakalanabilirsiniz. Heyelan bölgesinden uzaklaşmak için yeterli vakitte olmayabilir. Böyle bir durumda heyelandan korunmak için içeride kalınmalı. Sağlam eşyaların yanında ya da altında hayat üçgeni oluşturulmalı. Hayat üçgeni; “Çök-Kapan-Tutun” şeklindedir.
Açık Alanda	Açık alanlardaysa çamur akıntısı ve heyelan yolundan olabildiğince uzaklaşılmalı. Açık alanlarda arkasına saklanılabilecek yapı yoksa ve moloz, çamur akmasından kaçabilecek zamanda yeterli değilse aynı şekilde “Çök-Kapan-Tutun” hareketi yapılmalı.

Heyelan sonrası ise güvende olduğunuzdan emin olunuz. Tehlikeli bölgeden uzaklaşarak güvenli bir alana geçilmeli. Bina içerisinde su, gaz ve elektrik kaynakları hemen kapatılarak güvenli alan oluşturulmalı. Kibrit gibi çeşitli yanı maddeler kesinlikle kullanılmamalı. AFAD vb. resmi kurumlar tarafından yapılan uyarılar dikkate alınmalı.

Sık Sorulan Sorular

Heyelan sebepleri ile ilgili sık sorulan sorularla cevapları şu şekildedir:

1 – Heyelan Nedir?

Peki, heyelan nedir? Heyelan; toprak, kaya ve moloz kütlesinin bir yamaç üzerinden aşağıya doğru hareket etmesidir.

2 – Heyelan Riski Yüksek olan Yerler Neresi?

Heyelan riskinin yüksek olduğu yerler şöyle sıralanabilir;

• Yoğun yağış alan yerler
• Engebeli ve eğimli araziler
• Deprem riski olan alanlar
• Dayanıksız ve gevşek zeminler
• Yeraltı su düzeyinin yüksek olduğu yerler
• Zayıf bitki örtüsünün olduğu alanlar

3 – Türkiye’de Heyelan En Çok Hangi Bölgede Görülür?

Türkiye’de heyelan en çok Karadeniz Bölgesi’nde görülüyor. Bu durum, Karadeniz’in yüksek miktarda yağış alması ve eğiminin fazla olmasından kaynaklanıyor.

4 – Erozyon Nedir?

Erozyon, belirli miktardaki toprağın yağışlar veya dış kaynaklardan dolayı kaymasıdır. Erozyon nedir ve neden olur? Erozyona toprağın eğime paralel şekilde sürülmesi, düzensiz yağışlar ve dağınık yerleşme sebep olur.

İlginizi Çekebilir: Deprem Fırtınası Nedir? Deprem Fırtınası Neyin Habercisi?